15/05/2023
Śląska gwara, bogata i pełna niuansów, kryje w sobie wiele słów, które dla osób spoza regionu mogą brzmieć tajemniczo. Jednym z takich słów jest "knefel". Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że to po prostu śląski odpowiednik polskiego słowa "guzik". Jednak, jak to często bywa w języku, rzeczywistość jest bardziej złożona i fascynująca.
https://www.youtube.com/watch?v=PLHpbjLZzcdk7aMyubH_Qjj138WVsCsP0h
Co to właściwie znaczy knefel?
Tekst, który posłużył nam za inspirację, doskonale ilustruje wieloznaczność słowa "knefel". Autor tekstu, posługując się śląską mową, wyjaśnia, że "knefel to je po polsku guzik", czyli rzeczywiście, pierwsze skojarzenie jest prawidłowe. Ale szybko okazuje się, że to dopiero początek. Knefel to nie tylko guzik, ale coś znacznie więcej.
Knefel jako guzik – tradycyjne zastosowanie
Najbardziej podstawowym znaczeniem knefla jest oczywiście guzik. Tekst wspomina o kneflach w kontekście dawnej odzieży. "Momy go w prawie kożdyj hymdzie i kożdym mantlu" – knefle były nieodzownym elementem koszul i płaszczy, zarówno męskich, jak i damskich. Autor zwraca uwagę na różnorodność knefli: "Jedne som lichrze inksze zaś mocniyjsze, ale zawdy potrzebne." Niezależnie od jakości, guziki były niezbędne do zapinania ubrań.
Ciekawostką historyczną jest wspomnienie o czasach, gdy zamiast knefli stosowano inne rozwiązania. "A jak niy było knefli, dejmy na to w takij babskij kiecce, to były taki pasy, kiere sie przewionzywało i te kiecki sie trzimały." W dawnych kobiecych sukniach, zamiast guzików, funkcję zapięcia pełniły pasy, które wiązano, aby utrzymać suknię na miejscu. To pokazuje, jak ważną rolę w historii mody odegrały guziki i ich śląski odpowiednik – knefle.
Tekst podkreśla, że knefle były szczególnie charakterystyczne dla męskiej odzieży: "Knefle używało sie do chopskich łachów: galotów, mantli i inkszych." Wspomina się również o pewnym społecznym kontekście związanym z ubiorem kobiet: "Kobiyty niy mogły chodzić w galotach. Wzbroniało sie jim tego." Dopiero później, gdy kobiety zaczęły nosić spódnice wyjściowe, knefle zyskały nową funkcję dekoracyjną: "Dziepiyro potym, jak miały poszyte ty wyjściowe kiecki, to coby wyglondały elegancko, to były przyszywane po trzi knefle jedyn kole drugigo, zaś konsek przerwy i zaś." W tym przypadku knefle, przyszywane po trzy w rzędzie, pełniły rolę ozdobną, dodając elegancji kobiecemu strojowi.
Knefel jako przycisk – nowoczesne znaczenie
Współczesne znaczenie słowa knefel rozszerza się poza tradycyjne guziki. Autor tekstu zauważa: "Knefel idzie tyż pedzieć na przycisk. Dejmy na to, jak sie chce załonczyć telewizor." W tym kontekście knefel staje się synonimem przycisku, pokrętła, czyli elementu służącego do obsługi urządzeń elektronicznych. "W roztomajtych urzondzyniach som knefle i knefliki" – knefle, większe i mniejsze (knefliki), znajdziemy w różnorodnych urządzeniach, od telewizorów, przez radia, po kuchenki i inne sprzęty domowe.
To przesunięcie znaczeniowe pokazuje, jak język ewoluuje wraz z postępem technologicznym. Tradycyjne słowo, związane pierwotnie z odzieżą, znalazło swoje miejsce w nowej rzeczywistości, opisując elementy obsługi nowoczesnych urządzeń. Knefel w tym kontekście to przycisk włączający telewizor, pokrętło regulujące głośność radia, czy przełącznik w kuchence. To uniwersalne słowo, które doskonale oddaje funkcję elementu sterującego.
Knefel jako gra dziecięca – zapomniane zabawy
Tekst wspomina jeszcze o jednym, zaskakującym znaczeniu słowa knefel, związanym z dziecięcą zabawą: "W knefle grało sie tyż na placu. Jedyn ciepoł nim ło ściana a drugi musioł w tyn knefel trefić, tam kaj łon spod." Okazuje się, że knefel to nie tylko element garderoby czy urządzenie sterujące, ale także rekwizyt w grze. Opisana gra, polegająca na rzucaniu kneflem o ścianę i próbie trafienia w miejsce, gdzie upadł poprzedni knefel, przywodzi na myśl proste, podwórkowe zabawy, które były popularne w przeszłości. To przypomnienie o czasach, gdy dziecięca rozrywka nie wymagała skomplikowanych technologii, a do zabawy wystarczył zwykły guzik i kawałek placu.
Knefel a guzik – różnice i podobieństwa
Podsumowując, słowo knefel, choć często tłumaczone jako "guzik", ma w śląskiej gwarze bogatsze i bardziej zróżnicowane znaczenie. Obejmuje ono zarówno tradycyjne guziki odzieżowe, jak i przyciski, pokrętła w urządzeniach, a nawet rekwizyt do dziecięcej gry. Polskie słowo "guzik" jest bardziej zawężone do pierwszego znaczenia, choć w potocznym języku również może być używane w szerszym kontekście, np. "guzik od dzwonka". Jednak to knefel w śląskiej gwarze wyróżnia się swoją wieloznacznością i bogactwem zastosowań.
Warto docenić bogactwo i niuanse śląskiej mowy. Słowo knefel jest tego doskonałym przykładem. To nie tylko proste tłumaczenie polskiego słowa, ale okno na śląską kulturę, historię i sposób myślenia. Poznanie takich słów jak knefel pomaga lepiej zrozumieć i docenić językowe dziedzictwo Śląska.
Czy knefel to tylko słowo śląskie?
Choć słowo "knefel" jest silnie związane z gwarą śląską, warto zauważyć, że podobne słowa występują również w innych językach germańskich. Na przykład, w języku niemieckim istnieje słowo "Knopf", które również oznacza guzik, przycisk, pokrętło. Podobieństwo brzmienia i znaczenia sugeruje wspólne korzenie tych słów i wiązki z językami germańskimi. To kolejny dowód na bogatą historię i wpływy, które kształtowały śląską mowę.
Podsumowanie
Słowo knefel to fascynujący przykład bogactwa i wieloznaczności języka, w szczególności gwary śląskiej. Od tradycyjnych guzików, przez nowoczesne przyciski, po zapomniane dziecięce gry – knefel kryje w sobie historię, kulturę i ewolucję języka. Poznanie takich słów to klucz do lepszego zrozumienia i docenienia językowego dziedzictwa Śląska. Następnym razem, gdy usłyszysz słowo knefel, pamiętaj, że to nie tylko guzik, ale cały świat znaczeń i śląskiej tożsamości.
Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Knefel: Śląskie słowo o wielu znaczeniach, możesz odwiedzić kategorię Edukacja.