28/06/2023
Historia Kopanki, malowniczej wsi położonej w zakolu Wisły, jest opowieścią o zmaganiach z naturą, trudach codzienności i nieustannym dążeniu do lepszego jutra. Tereny, na których leży dzisiejsza Kopanka, od wieków związane były z Wisłą, rzeką, która kształtowała krajobraz i życie mieszkańców.
Początki i Nazwa Wsi
Do połowy XVIII wieku obszar ten stanowiły podmokłe, zabagnione tereny porośnięte lasem, rozdzielane odnogami Wisły. Były to sporne łąki i pola na pograniczu Borku i Samborka, częściowo należące do klasztoru tynieckiego, a częściowo do mieszczan skawińskich. W dokumentach sądowych pojawiały się różne nazwy, m.in. Kobylanka, ale najczęściej „Na Kopanie”. Ta ostatnia nazwa, „Na Kopanie”, jako pierwsza określała wieś i utrzymała się bardzo długo, jeszcze w XIX wieku pojawiając się w dokumentach. Nazwa „Kopanka” jest zdecydowanie młodsza, po raz pierwszy użyta przez klasztor tyniecki dla obszaru dzisiejszej „drugiej” Kopanki, zwanego później „Zabagniem”. Ziemie, na których zaczęto budować pierwsze domy, nazwano „Dąbrową”, a na północ od nich rozciągały się „Łąki Radzieckie”. Z czasem nazwy „Dąbrowa” i „Łąki Radzieckie” wyszły z użycia, a wieś podzielono na „dwie” Kopanki.
Sama nazwa „Kopanka” doskonale oddawała charakter tego miejsca. Aby uzyskać ziemię orną, osadnicy musieli wykarczować las i dosłownie wykopać całe mnóstwo korzeni. Stąd właśnie wzięła się nazwa Kopanka.
Rozwój Osadnictwa i Samorząd
Pierwsze osadnictwo w Kopance rozpoczęło się w połowie XVIII wieku. Pod koniec tego stulecia wieś liczyła już około 30 domów i blisko 160 mieszkańców. W 1796 roku Kopanka stała się samodzielną gromadą, otrzymując herb przedstawiający mężczyznę z motyką. Lokacja wsi została przyznana klasztorowi tynieckiemu, co budziło spory z mieszkańcami Skawiny. Mieszkańcy Kopanki byli zobowiązani do płacenia czynszu rocznego i odrabiania pańszczyzny na rzecz klasztoru tynieckiego, aż do 1812 roku, kiedy to władze austriackie zarekwirowały włości tynieckie i włączyły je do funduszu religijnego.
W połowie XIX wieku, w wyniku uwłaszczenia, część gruntów przeszła w ręce chłopskie, a część nadal stanowiła fundusz religijny, dzierżawiony przez chłopów. Na początku XX wieku grunty te zostały rozprzedane, co przyczyniło się do dalszego rozwoju wsi. Wraz z rozwojem Kopanki, w 1784 roku, powołano pierwszego wójta, Krzysztofa Jedynaka, który, jak wynika z zapisów, był człowiekiem przedsiębiorczym, budując aż trzy domy. W latach 1786-1807 w Kopance przybyło aż 34 domy, co świadczy o dynamicznym rozwoju w porównaniu z Samborkiem, gdzie w tym samym czasie wybudowano jedynie osiem.
Kopanka Pod Zaborem Austriackim
W latach 1772-1918 Kopanka należała do Austrii, stając się wsią graniczną. Wiązało się to z licznymi obciążeniami dla mieszkańców, takimi jak płatności korcowego, wojskowego, kwaterowego, dziesięciny na rzecz klasztoru tynieckiego, a później czynszu – relutum. Dodatkowo gospodarze musieli pełnić „wach”, czyli stróże nocne, utrzymywać żołnierzy strzegących granicy nad Wisłą oraz służyć w wojsku, czego starano się unikać.
Te obciążenia, w połączeniu z trudnymi warunkami życia, silnie wpływały na codzienność mieszkańców Kopanki. Życie toczyło się w rytmie natury, a ciężka praca miała zapewnić przetrwanie roku. Mimo to, na przednówku często doskwierał głód. Wisła, rozlewająca się szeroko, nie ułatwiała życia, powodzie i podtopienia były niemal na porządku dziennym. Kroniki odnotowują liczne powodzie w XVIII, XIX i XX wieku, z najtragiczniejszymi w latach: 1772, 1774, 1813 i 1903, kiedy to woda porywała domy. Do tego dochodziły gradobicia, pożary i zarazy, malując obraz życia w Kopance w ciemnych barwach.
Życie Codzienne i Wyzwania XIX Wieku
Pomimo trudności, w XIX wieku w Kopance działały aż trzy karczmy, z których największa, należąca do Weisfelda, znajdowała się w centrum Pierwszej Kopanki i przetrwała do II wojny światowej. Na początku XX wieku władze austriackie podjęły decyzję o regulacji biegu Wisły, kierując ją do dzisiejszego koryta. Pozostałością po starej Wiśle są liczne starorzecza i żwirownie. W wyniku tych zmian część starej Kopanki trafiła do Jeziorzan, a Przeryta została przyłączona do Kopanki.
Poprawa warunków życia nastąpiła w latach 1937-38, kiedy to w rejonie Kopanki obwałowano Wisłę. Jednak bieda nadal dawała się we znaki. Brakowało jedzenia, odzieży, opału i materiałów budowlanych. Po zboże jeżdżono do powiatu miechowskiego, a ubrania łatano do tego stopnia, że trudno było rozpoznać ich pierwotny kolor. Brak nafty powodował, że wieczory spowijała ciemność, a w jednym pomieszczeniu często mieszkały dwie rodziny, co prowadziło do konfliktów.
Lata Okupacji Niemieckiej (1939-1945)
Wybuch II wojny światowej w 1939 roku przyniósł kolejne cierpienia. Mężczyźni opuścili domy, udając się na wschód z cofającymi się oddziałami Wojska Polskiego, jednak większość z nich po pewnym czasie wróciła. W Kopance zapanowała jeszcze większa bieda. Pracy w przemyśle nie było, ludzie podejmowali się robót melioracyjnych lub pracowali przy Wiśle. Wielu mieszkańców utrzymywało się z koszykarstwa, wyplatając koszyki z wikliny. Praca ta, paradoksalnie, chroniła przed wywiezieniem na roboty do Niemiec, gdyż Niemcy mieli duże zapotrzebowanie na wyroby z wikliny. Jednak i to rzemiosło podupadło, gdy Niemcy nakazali wycinać wiklinę dwa razy w roku, co niszczyło sadzonki. Mimo to, około trzydziestu mieszkańców Kopanki zostało wywiezionych na roboty do Niemiec, z których część nie wróciła.
Lata 1942-1943 to czas terroru i działalności oddziału partyzanckiego, któremu pomagali mieszkańcy Kopanki, m.in. Jan Milc, przewożący partyzantów przez Wisłę. Działała również konfidentura, której ofiarą padł Franciszek Karasiuk, zlikwidowany przez miejscową bojówkę. W roku 1943, w Skawinie, na terenie dzisiejszej elektrowni, Niemcy dokonywali egzekucji Żydów, a odgłosy strzałów słychać było w Kopance.
Samorząd Wiejski i Powojenne Zmiany
Kopanka, jako samodzielna gromada od końca XVIII wieku, posiadała wójta i Radę Gminy. Do 1935 roku, kiedy to zniesiono gminy jednostkowe, Kopanka należała do gromady Tynieckiej. Od tego czasu wybierano sołtysów. Po II wojnie światowej Kopanka została włączona administracyjnie do Skawiny. Pierwszymi radnymi Gminnej Rady Narodowej z Kopanki byli Edward Zajda i Stanisław Stopa.
Po wojnie Kopanka zaczęła się dynamicznie zmieniać. Pierwszymi wyzwaniami były uruchomienie szkoły i elektryfikacja wsi. Inicjatorem elektryfikacji był Edward Zajda, który pokonał opór mieszkańców i doprowadził do powstania Komitetu Elektryfikacyjnego. W 1949 roku Kopanka została z elektryfikowana. W latach 50. i 60. rozebrano stare domy i wybudowano blisko 100 nowych, mimo trudności związanych z podatkami i obowiązkowymi dostawami. Mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w czynach społecznych, budując szkołę, drogi i wodociąg.
Wpływ Elektrowni Skawina na Kopankę
Na przełomie lat 50. i 60. na południe od Kopanki wybudowano Elektrownię Skawina, co znacząco wpłynęło na życie wsi. Przekopano kanał, zbudowano most, a na południe od Kopanki I powstały osadniki popiołu i żużla. Krajobraz uległ radykalnej zmianie. Sąsiedztwo osadników dawało się we znaki, zwłaszcza w suche dni, kiedy pył roznosił się po okolicy. Wiele przydomowych studni zostało zatrutych przez wody gruntowe skażone przez elektrownię.
W 1962 roku powołano kółko rolnicze, mające na celu podniesienie poziomu rolnictwa. Zakupiono maszyny rolnicze i organizowano szkolenia. Dzięki inicjatywie sołtysa Józefa Grucy i Edwarda Zajdy, w centrum Kopanki Pierwszej powstał sklep GS-u, otwarty w 1963 roku. W 1968 roku powołano Komitet Budowy Drogi, a mieszkańcy w czynie społecznym przystąpili do budowy drogi, którą ukończono w 1975 roku. W 1974 roku doprowadzono linię telefoniczną, a w 1978 roku Kopanka zyskała połączenie autobusowe PKS ze Skawiną.
Zamknięcie Huty Aluminium w 1981 roku nie przyniosło poprawy, gdyż Elektrownia Skawina nadal stanowiła uciążliwego sąsiada. W 1987 roku mieszkańcy Kopanki Drugiej wnieśli sprawę do sądu przeciwko elektrowni, domagając się odszkodowania i budowy wodociągów. W 1990 roku sąd przyznał im rację, a w latach 90. na Kopance II i Przerytej wykonano instalację wodociągową. Mimo to, osadniki elektrowni nadal dają się we znaki mieszkańcom, a elektrownia prowadzi rekultywację osadników i planuje stworzenie strefy przemysłowej „Skawina Zachód” na najstarszym osadniku, gdzie miejscowi mieszkańcy mają znaleźć zatrudnienie.
Historia Kopanki to historia ludzi, którzy mimo trudnych warunków, potrafili budować swoją przyszłość, zachowując pamięć o przeszłości i silny związek z miejscem, które nazywają domem.
Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Kopanka: Historia Wsi Ukrytej Wśród Nadwiślańskich Łęgów, możesz odwiedzić kategorię Edukacja.