Teoria Niepełnosprawności w Literaturze: Przewodnik

Literatura od wieków odzwierciedla społeczeństwo, a postacie z niepełnosprawnościami pojawiają się w niej regularnie. Jednak dopiero stosunkowo niedawno zaczęliśmy analizować te reprezentacje przez pryzmat teorii niepełnosprawności. Czym jest teoria niepełnosprawności w literaturze i dlaczego jest ważna? Ten artykuł wprowadzi Cię w podstawy tej fascynującej dziedziny, pomagając zrozumieć, jak interpretować i analizować motywy niepełnosprawności w tekstach literackich.

Czym jest Krytyczna Teoria Niepełnosprawności?

Krytyczna teoria niepełnosprawności to podejście akademickie i polityczne, które analizuje i kwestionuje tradycyjne postrzeganie niepełnosprawności i „normalności” ciała. Wyrosła ona z studiów nad niepełnosprawnością, interdyscyplinarnej dziedziny, która rozwinęła się w wyniku ruchu praw osób z niepełnosprawnościami w drugiej połowie XX wieku. Celem tego ruchu było i jest zwalczanie ableizmu.

Ableizm to dyskryminacja i uprzedzenia wobec osób, których umysły i ciała są uważane za „nienormalne” według dominujących standardów społecznych. Termin „krytyczna” w krytycznej teorii niepełnosprawności odnosi się właśnie do tego politycznego kontekstu. Ruch praw osób z niepełnosprawnościami, czerpiąc inspirację z innych ruchów na rzecz praw obywatelskich na całym świecie, analizuje niepełnosprawność w powiązaniu z innymi aspektami tożsamości, które również mogą być przedmiotem opresji społecznej, takimi jak rasa, seksualność i płeć. Dla teoretyków krytycznej niepełnosprawności, dominujące postawy wobec rasy w społeczeństwie są powiązane ze sposobem, w jaki ludzie i społeczeństwa myślą o niepełnosprawności.

W zajęciach z literatury często poruszamy kwestie tożsamości i jej relacji ze światem. Rasa, pochodzenie etniczne, narodowość, seksualność, płeć i niepełnosprawność to tylko niektóre z tematów, które prawdopodobnie już spotkałeś. Kiedy czytamy książkę, wiersz, sztukę lub oglądamy film, który porusza jeden lub więcej z tych tematów, jesteśmy zachęcani do refleksji nad naszą własną tożsamością i tożsamością innych. W studiach literackich wykorzystujemy różne teorie, aby zbadać, jak i dlaczego tożsamości są reprezentowane w określony sposób i co to mówi o złożonych relacjach między tożsamością, społeczeństwem i kulturą. Oprócz teorii niepełnosprawności, w analizie literatury stosuje się również teorię postkolonialną, krytyczną teorię rasy, teorię feministyczną, teorię queer i ekokrytykę. Chociaż są to odrębne teorie, są one powiązane na wiele różnych sposobów.

Modele Niepełnosprawności: Medyczny i Społeczny

Istnieją dwa główne modele niepełnosprawności: model medyczny i model społeczny. Ruch praw osób z niepełnosprawnościami i studia nad niepełnosprawnością opierają się głównie na tym drugim. Jakie są te modele? I dlaczego niektórzy preferują jeden nad drugim?

Wyobraź sobie następującą sytuację: w Twojej okolicy odbywa się wydarzenie i w lokalnej gazecie opublikowano otwarte zaproszenie z hasłem „wszyscy mile widziani!”. Jednak po dotarciu na miejsce okazuje się, że nie możesz wejść, ponieważ prowadzą do niego długie schody, a tydzień temu złamałeś nogę.

Schody są niedostępne dla wielu osób.

Jak byś się czuł w takiej sytuacji? Prawdopodobnie byłbyś rozczarowany, że nie możesz wziąć udziału w wydarzeniu, a może byłbyś również zły z powodu złamanej nogi i tego, że nie możesz wejść po schodach. Ale kto lub co jest głównie winne tej niedostępności i jak można rozwiązać ten problem?

Społeczny model niepełnosprawności i medyczny model niepełnosprawności to ramy, które odnoszą się do pytań o niepełnosprawność i dostępność w społeczeństwie, takich jak te, i przedstawiają dwie bardzo różne odpowiedzi na to pytanie.

Medyczny Model Niepełnosprawności

Jak sugeruje nazwa, medyczny model niepełnosprawności analizuje kwestie niepełnosprawności i dostępności z medycznego punktu widzenia. Zgodnie z modelem medycznym, „upośledzenie” i „niepełnosprawność” to to samo: jeśli umysł lub ciało danej osoby jest upośledzone do tego stopnia, że nie jest ona w stanie funkcjonować w społeczeństwie w takim samym stopniu jak osoby bez upośledzeń, to jej upośledzenie jest również uważane za niepełnosprawność. Model medyczny priorytetowo traktuje zatem zapobieganie lub leczenie upośledzenia w celu poprawy dostępu osoby z upośledzeniem do społeczeństwa. W scenariuszu, w którym nie możesz wejść na wydarzenie, ponieważ nie możesz wejść po schodach ze złamaną nogą, z punktu widzenia modelu medycznego, priorytetem powinno być jak najszybsze wyleczenie złamanej nogi jako rozwiązanie problemu niedostępności.

Społeczny model niepełnosprawności został stworzony w reakcji na medyczny model niepełnosprawności. Jakie są Twoim zdaniem powody, dla których model medyczny niepełnosprawności może być krytykowany?

Społeczny Model Niepełnosprawności

W przeciwieństwie do medycznego modelu niepełnosprawności, społeczny model niepełnosprawności analizuje kwestie niepełnosprawności i dostępności z społecznego punktu widzenia. Krytykuje on medyczny model niepełnosprawności i argumentuje, że osobę bardziej niepełnosprawną czynią bariery społeczne niż jej ciało. Z tego powodu „upośledzenie” i „niepełnosprawność” nie są tym samym według społecznego modelu niepełnosprawności:

• Upośledzenie odnosi się do osobistej cielesnej rzeczywistości, która wpływa na sposób, w jaki ktoś żyje i wchodzi w interakcje z otaczającym go światem, takiej jak wada wzroku, przewlekły ból lub złamana noga.
• Niepełnosprawność odnosi się do barier społecznych, które wpływają na sposób, w jaki ktoś z upośledzeniem żyje i wchodzi w interakcje z otaczającym go światem, takich jak ableizm i środowisko, które zostało zbudowane przez i dla osób bez upośledzeń.

Dla społecznego modelu niepełnosprawności termin „osoby niepełnosprawne” odnosi się nie tylko do osób z upośledzeniami, ale także do społecznej grupy mniejszościowej, która stoi w obliczu opresji społecznej i musi walczyć o równe prawa człowieka. W scenariuszu, w którym nie możesz wejść na wydarzenie, ponieważ nie możesz wejść po schodach ze złamaną nogą, problemem, którym należy się zająć z perspektywy modelu społecznego, są bariery społeczne, takie jak wybór niedostępnego miejsca na wydarzenie. Chociaż możesz złożyć skargę do organizatorów wydarzenia i poinformować ich o niedostępności ich wydarzenia, rozwiązanie problemu nie jest tak proste, ponieważ wymaga stopniowej zmiany dominujących postaw wobec niepełnosprawności i dostępności w społeczeństwie.

Zalety i Wady Społecznego Modelu Niepełnosprawności

Społeczny model niepełnosprawności wywarł ogromny wpływ na studia nad niepełnosprawnością i ruch praw osób z niepełnosprawnościami. Model daje aktywistom jasny cel do walki (ableizm w społeczeństwie), co jest ważne dla sprawy politycznej. Mówiąc, że niedostępność jest spowodowana przez społeczeństwo, a nie ciała jednostek, model skutecznie pomógł również w budowaniu pozytywnego poczucia tożsamości wśród osób i społeczności niepełnosprawnych.

Jednak model społeczny był również krytykowany, a niektórzy argumentowali, że model społeczny:

• Nie bierze wystarczająco pod uwagę innych czynników opresji, takich jak rasa.
• Nie kładzie wystarczającego nacisku na medyczne perspektywy niepełnosprawności.
• Nie reprezentuje osób, które czują się niepełnosprawne zarówno przez swoje ciała, jak i społeczeństwo.
• Kładzie większy nacisk na osoby z niepełnosprawnością fizyczną niż na osoby z niepełnosprawnością psychiczną.

Krytyczna teoria niepełnosprawności ewoluowała, aby być autorefleksyjna w celu rozwiązania takich wad w studiach nad niepełnosprawnością i aktywizmie na rzecz praw osób z niepełnosprawnościami, a także w celu zwalczania ableizmu w społeczeństwie.

Teoria Niepełnosprawności w Literaturze

Nierzadko spotykamy postacie z niepełnosprawnościami podczas czytania, a teoria niepełnosprawności może być wykorzystana do analizy, w jaki sposób reprezentacje niepełnosprawności w literaturze wpływają na tradycyjne idee niepełnosprawności i „normalnych” ciał w społeczeństwie i jak na nie wpływają. Wielu badaczy niepełnosprawności uważa, że reprezentacje niepełnosprawności w literaturze i innych popularnych mediach rzadko przedstawiają to, jak naprawdę wygląda życie z niepełnosprawnością, a niektórzy argumentują, że ma to negatywny wpływ na prawdziwe życie osób niepełnosprawnych. Na przykład, niektórzy znani badacze niepełnosprawności argumentowali, że niepełnosprawność jest często wykorzystywana jako chwyt fabularny (coś, co zwiększa zainteresowanie i popycha fabułę do przodu), zwracając uwagę na różnice między niepełnosprawnością a tym, co społeczeństwo uważa za „normalne”. Może to być problematyczne, ponieważ wzmacnia ableistyczne poglądy, że niepełnosprawność jest „nienormalna” i nigdy nie może być zaakceptowana jako zwykła obecność w społeczeństwie.

Weźmy trzy przykłady z wcześniejszej części artykułu: Ryszard III w Ryszardzie III Szekspira, Tim Duszek w Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa i Matt Murdock w Daredevilu Marvela:

• Deformacje Ryszarda III są powiązane z jego nikczemnym charakterem. Podobne przedstawienia niepełnosprawności jako znacznika nikczemności możemy zobaczyć w wielu innych popularnych postaciach, takich jak Kapitan Hak w Piotrusiu Panu Disneya (1953), Kapitan Ahab w Moby Dicku Hermana Melville'a (1851) i Szalonooki Moody w serii Harry Potter J. K. Rowling (1997–2007).
• Tim Duszek to kolejny słynny przykład reprezentacji niepełnosprawności. Tim Duszek jest opisany jako chorowity i trzymający się kuli. Jego niepełnosprawność wyróżnia go jako niewinną i żałosną ofiarę biedy i początkowo podłego protagonisty, Ebenezera Scrooge'a. Podobne przedstawienia niepełnosprawności jako znacznika ofiary, niewinności i żałosności możemy zobaczyć w innych postaciach, takich jak Boo Radley w Zabić drozda Harper Lee (1960).
• Matt Murdock jest superbohaterem Marvela. Po wypadku w dzieciństwie, w którym traci wzrok, zyskuje nadludzkie zmysły. Jego nadludzkie zdolności, które zawdzięcza swojej niepełnosprawności, wyróżniają go jako superbohatera z niepełnosprawnością, co jest terminem wymyślonym przez badaczy niepełnosprawności na określenie kogoś, kto „pokonuje” swoją niepełnosprawność, często dokonując inspirujących nadludzkich wyczynów. Forrest Gump w filmie Forrest Gump (1994) jest również przedstawiany jako superbohater z niepełnosprawnością.

Czy potrafisz pomyśleć o innych przykładach, w których niepełnosprawność jest wykorzystywana jako znacznik nikczemności, ofiary lub inspiracji? Dlaczego Twoim zdaniem takie przedstawienia mogą mieć negatywny wpływ na prawdziwe życie osób niepełnosprawnych?

Książki o Teorii Niepełnosprawności

Oto kilka książek o teorii niepełnosprawności, które możesz wykorzystać jako punkt wyjścia do spojrzenia na literaturę i inne media z perspektywy studiów nad niepełnosprawnością.

• The Disability Studies Reader (1997–): Jeśli chcesz uzyskać szeroki przegląd studiów nad niepełnosprawnością, teorii i rodzajów zagadnień, które badają badacze niepełnosprawności, The Disability Studies Reader jest świetnym miejscem na rozpoczęcie. Redagowany przez Lennarda J Davisa, każde wydanie zawiera wiele różnych artykułów napisanych przez różnych naukowców na wiele tematów i na pewno znajdziesz coś, co Cię zainteresuje.
• Narrative Prosthesis: Disability and the Dependencies of Discourse (2000): W tym słynnym tekście teorii niepełnosprawności David T Mitchell i Sharon L Snyder wyjaśniają, w jaki sposób niepełnosprawność była tradycyjnie wykorzystywana jako chwyt fabularny w literaturze i przytaczają wiele przykładów na poparcie swojej argumentacji.

Definicja Niepełnosprawności

Według Centrów Kontroli i Zapobiegania Chorobom (CDC), niepełnosprawność to każdy stan ciała lub umysłu (upośledzenie), który utrudnia osobie z tym stanem wykonywanie określonych czynności (ograniczenie aktywności) i interakcję z otaczającym ją światem (ograniczenia uczestnictwa). Istnieje wiele rodzajów niepełnosprawności, takich jak te, które wpływają na:

• Wzrok
• Ruch
• Myślenie
• Zapamiętywanie
• Uczenie się
• Komunikację
• Słuch
• Zdrowie psychiczne
• Relacje społeczne

Chociaż termin „osoby niepełnosprawne” czasami odnosi się do pojedynczej populacji, w rzeczywistości jest to zróżnicowana grupa osób o szerokim zakresie potrzeb. Dwie osoby z tym samym rodzajem niepełnosprawności mogą być dotknięte w bardzo różny sposób. Niektóre niepełnosprawności mogą być ukryte lub niełatwe do zauważenia.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje niepełnosprawność w trzech wymiarach:

• Upośledzenie struktury lub funkcji ciała osoby lub funkcjonowania psychicznego; przykłady upośledzeń obejmują utratę kończyny, utratę wzroku lub utratę pamięci.
• Ograniczenie aktywności, takie jak trudności z widzeniem, słyszeniem, chodzeniem lub rozwiązywaniem problemów.
• Ograniczenia uczestnictwa w normalnych codziennych czynnościach, takich jak praca, angażowanie się w działania społeczne i rekreacyjne oraz uzyskiwanie opieki zdrowotnej i usług profilaktycznych.

Ustawa o Amerykanach z Niepełnosprawnościami (ADA) z 1990 roku, zmieniona w 2008 roku przez Ustawę o Poprawkach do ADAA, definiuje niepełnosprawność jako „upośledzenie fizyczne lub psychiczne, które w istotny sposób ogranicza jedną lub więcej głównych czynności życiowych”. ADA jest ustawą o prawach obywatelskich, która zakazuje dyskryminacji osób z niepełnosprawnościami we wszystkich obszarach życia publicznego, w tym w pracy, szkołach, transporcie oraz we wszystkich miejscach publicznych i prywatnych otwartych dla ogółu społeczeństwa. Celem ustawy jest zapewnienie osobom z niepełnosprawnościami takich samych praw i możliwości, jak wszyscy inni.

Jak Poprawnie Mówić o Osobach Niepełnosprawnych?

Najważniejszą zasadą jest stawianie osoby na pierwszym miejscu. Mów „osoba niepełnosprawna”, a nie „niepełnosprawny”, „osoby niepełnosprawne”, a nie „niepełnosprawni”. Jeśli chodzi o konkretne formy niepełnosprawności, bezpiecznie jest mówić „osoba z zespołem Tourette'a” lub „osoba z porażeniem mózgowym”. Unikaj przestarzałych i obraźliwych terminów.

Podsumowanie

Teoria niepełnosprawności w literaturze jest kluczowym narzędziem do zrozumienia, jak społeczeństwo postrzega i przedstawia niepełnosprawność. Analizując reprezentacje literackie, możemy dekonstruować ableistyczne stereotypy i promować bardziej inkluzywne i prawdziwe narracje. Pamiętajmy, że język, którego używamy, ma ogromne znaczenie, a poprawne i pełne szacunku mówienie o osobach z niepełnosprawnościami jest fundamentalne dla budowania sprawiedliwego i dostępnego społeczeństwa dla wszystkich.

Jeśli chcesz poznać inne artykuły podobne do Teoria Niepełnosprawności w Literaturze: Przewodnik, możesz odwiedzić kategorię Edukacja.