Nowa Definicja Niepełnosprawności: Zrozumienie Kluczowych Pojęć

Pojęcie niepełnosprawności jest złożone i ewoluuje wraz z postępem społecznym i naukowym. Często spotykamy się z różnymi definicjami, co może prowadzić do nieporozumień. Ważne jest, aby zrozumieć, że nie istnieje jedna uniwersalna definicja, a różne organizacje i akty prawne mogą definiować niepełnosprawność w nieco odmienny sposób, w zależności od kontekstu i celu. W tym artykule przyjrzymy się bliżej aktualnym definicjom niepełnosprawności, opierając się na wytycznych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz amerykańskiej ustawie Americans with Disabilities Act (ADA), aby lepiej zrozumieć to kluczowe pojęcie.

Różne definicje niepełnosprawności

Zanim przejdziemy do szczegółowych definicji, warto podkreślić, że kontekst ma ogromne znaczenie. Definicja niepełnosprawności w ustawie o świadczeniach socjalnych może różnić się od definicji używanej w przepisach antydyskryminacyjnych. Dlatego, analizując to pojęcie, musimy mieć na uwadze, do jakiego celu definicja jest stosowana. W dalszej części skupimy się na definicjach, które pomagają nam zrozumieć codzienne funkcjonowanie i potrzeby osób z niepełnosprawnościami.

Definicja niepełnosprawności według WHO

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w Międzynarodowej Klasyfikacji Uszkodzeń, Niepełnosprawności i Upośledzeń (ICIDH) z 1980 roku, zaproponowała rozróżnienie trzech kluczowych pojęć, które pomagają zrozumieć różne aspekty zdrowia i funkcjonowania:

• Upośledzenie (ang. Impairment): Jakakolwiek utrata lub nieprawidłowość struktury lub funkcji psychologicznej, fizjologicznej lub anatomicznej. Upośledzenie dotyczy problemu z narządem lub strukturą ciała.
• Niepełnosprawność (ang. Disability): Jakiekolwiek ograniczenie lub brak (wynikający z upośledzenia) zdolności do wykonywania czynności w sposób lub w zakresie uważanym za normalny dla człowieka. Niepełnosprawność to ograniczenie funkcjonalne w odniesieniu do konkretnej czynności.
• Upośledzenie społeczne / Niepełnosprawność społeczna (ang. Handicap): Niekorzystna sytuacja dla danej osoby, która ogranicza lub uniemożliwia pełnienie roli uważanej za normalną. Upośledzenie społeczne odnosi się do niekorzystnej sytuacji w pełnieniu ról życiowych w porównaniu z grupą rówieśniczą.

Te definicje, choć pochodzą z 1980 roku, nadal stanowią fundament dla zrozumienia różnic między problemem na poziomie biologicznym (upośledzenie), funkcjonalnym (niepełnosprawność) i społecznym (upośledzenie społeczne).

Definicja niepełnosprawności według ADA

Ustawa Americans with Disabilities Act (ADA) w Stanach Zjednoczonych, jest aktem prawnym mającym na celu ochronę osób z niepełnosprawnościami przed dyskryminacją. ADA definiuje osobę z niepełnosprawnością jako osobę, która:

• Ma fizyczne lub psychiczne upośledzenie, które znacząco ogranicza jedną lub więcej głównych czynności życiowych.
• Ma historię takiego upośledzenia (nawet jeśli obecnie nie ma niepełnosprawności).
• Jest uważana za osobę z takim upośledzeniem (nawet jeśli go nie ma).

ADA podkreśla, że definicja niepełnosprawności jest definicją prawną, a nie medyczną. Oznacza to, że celem definicji jest ochrona praw osób z niepełnosprawnościami w kontekście przepisów antydyskryminacyjnych. Ważne jest także, że ADA chroni osoby, które są dyskryminowane ze względu na swoje powiązania z osobą z niepełnosprawnością.

Różnice między upośledzeniem, niepełnosprawnością i upośledzeniem społecznym na przykładach

Aby lepiej zrozumieć różnice między tymi pojęciami, posłużmy się przykładami:

Przykład 1: Mózgowe porażenie dziecięce (MPD)

Wyobraźmy sobie 4-letniego Dawida, który ma mózgowe porażenie dziecięce, konkretnie diplegię spastyczną. Jego nogi są sztywne, napięte i trudne do poruszania. Nie może stać ani chodzić.

• Upośledzenie: Niemożność łatwego poruszania nogami w stawach i niemożność obciążania stóp to upośledzenie. Jest to problem ze strukturą i funkcją ciała (nogi).
• Niepełnosprawność: Niemożność chodzenia Dawida to niepełnosprawność. Jest to ograniczenie funkcjonalne – Dawid nie może wykonywać czynności chodzenia, która jest uważana za normalną dla człowieka.
• Upośledzenie społeczne: Mózgowe porażenie dziecięce utrudnia Dawidowi pełnienie normalnej roli w domu, przedszkolu i społeczności. Stopień upośledzenia społecznego zależy od kontekstu i dostępnego wsparcia. W przedszkolu, przy odpowiednim wsparciu, jego upośledzenie społeczne może być minimalne. Jednak w miarę dorastania, gdy sporty i aktywności fizyczne stają się „normalnymi” zajęciami dla dzieci w jego wieku, jego upośledzenie społeczne może wzrosnąć.

Przykład 2: Dysleksja rozwojowa

Wyobraźmy sobie 8-letnią Cindy, która ma poważne trudności z czytaniem (ciężka dysleksja). Ma dobry wzrok i słuch, a w testach inteligencji osiąga dobre wyniki. Uczęszczała do doskonałego przedszkola i od wczesnego dzieciństwa wypróbowano kilka różnych programów specjalistycznych z zakresu czytania.

• Upośledzenie: Chociaż nie zidentyfikowano uszkodzenia mózgu, zakłada się, że istnieje pewne upośledzenie w sposobie, w jaki mózg Cindy łączy informacje wzrokowe i słuchowe. Upośledzenie może polegać na niezdolności do kojarzenia dźwięków z symbolami.
• Niepełnosprawność: W przypadku Cindy, niezdolność do czytania jest niepełnosprawnością. Jest to ograniczenie funkcjonalne – Cindy nie może wykonywać czynności czytania w sposób uważany za normalny dla jej wieku.
• Upośledzenie społeczne: Cindy już doświadcza upośledzenia społecznego w porównaniu z innymi dziećmi w swojej klasie w szkole i może nie zdać do trzeciej klasy. Jej sytuacja stanie się bardziej upośledzająca społecznie, gdy będzie starsza, jeśli nie zostanie znalezione skuteczne podejście, aby poprawić jej czytanie lub nauczyć ją kompensowania trudności w czytaniu.

Często zadawane pytania (FAQ)

Pytanie: Czy definicja niepełnosprawności jest taka sama we wszystkich krajach?

Odpowiedź: Nie, definicje niepełnosprawności mogą się różnić w zależności od kraju i systemu prawnego. Różne organizacje i akty prawne mogą przyjmować różne definicje w zależności od kontekstu i celów.

Pytanie: Czy niepełnosprawność to choroba?

Odpowiedź: Niepełnosprawność nie jest chorobą, choć może być wynikiem choroby. Niepełnosprawność to stan funkcjonalny, który wynika z interakcji między osobami z upośledzeniami a barierami środowiskowymi i społecznymi. Choroba to stan medyczny, który może prowadzić do upośledzenia i w konsekwencji do niepełnosprawności.

Pytanie: Czy każda osoba z upośledzeniem jest osobą z niepełnosprawnością?

Odpowiedź: Nie, nie każda osoba z upośledzeniem jest osobą z niepełnosprawnością. Upośledzenie to problem na poziomie struktury lub funkcji ciała, natomiast niepełnosprawność to ograniczenie funkcjonalne wynikające z tego upośledzenia. Upośledzenie może istnieć bez znaczącego wpływu na codzienne funkcjonowanie, a wtedy nie jest klasyfikowane jako niepełnosprawność w kontekście prawnym i społecznym.

Podsumowanie

Zrozumienie definicji niepełnosprawności jest kluczowe dla tworzenia inkluzywnego społeczeństwa. Rozróżnienie między upośledzeniem, niepełnosprawnością i upośledzeniem społecznym, zaproponowane przez WHO, pomaga nam analizować różne aspekty doświadczeń osób z niepełnosprawnościami. Definicja ADA, z kolei, koncentruje się na aspekcie prawnym i ochronie przed dyskryminacją. Pamiętajmy, że definicje te ewoluują, a celem jest zawsze lepsze zrozumienie i wsparcie osób z niepełnosprawnościami, tak aby mogły one w pełni uczestniczyć w życiu społecznym.